Rốt cuộc bộ phim Spirited Away muốn nói về điều gì? (Bàn về “nguyên tắc thiết kế” của một bộ phim hay) “Trong một thời đại không còn biên gi...
Rốt cuộc bộ phim Spirited Away muốn nói về điều gì?
(Bàn về “nguyên tắc thiết kế” của một bộ phim hay)
“Trong một thời đại không còn biên giới (borderless), những kẻ không có chốn dung thân sẽ là những người bị khinh rẻ nhất. Chốn dung thân ấy chính là quá khứ, là lịch sử. Theo tôi, những con người không có lịch sử và những dân tộc quên đi quá khứ của mình rồi sẽ biến mất như loài phù du, hoặc giống như một con gà chỉ biết cúi đầu đẻ trứng cho đến ngày bị đem đi làm thịt.”
- Hayao Miyazaki, Chihiro nơi dị giới - Chủ đề của bộ phim, ngày 6/11/1999.
Hãy bắt đầu từ chính cái tên Spirited Away (千と千尋の神隠し).
Bộ phim được công chiếu tại Nhật Bản vào ngày 20/7/2001. Nội dung kể về một cô bé mười tuổi bị lạc cùng cha mẹ, rồi cuối cùng thông qua hành trình đi tìm kiếm mà tìm lại được nơi mình thuộc về.
Nhân vật Ogino Chihiro vào năm 2001 là một cô bé 10 tuổi. Nói cách khác, Chihiro là một đứa trẻ Nhật Bản sinh năm 1991. Mà sau khi bong bóng kinh tế Nhật Bản sụp đổ năm 1991, nền kinh tế nước này rơi vào tình trạng trì trệ kéo dài đến đầu những năm 2000. Mười năm ấy ở Nhật được gọi là “Thập niên mất mát” (The Lost Decade), còn thế hệ sinh ra quanh năm 1991 được gọi là “The Lost Generation” - “Thế hệ lạc lối”.
Chihiro chính là hình tượng đại diện cho “thế hệ lạc lối” ấy. Hayao Miyazaki muốn thông qua câu chuyện một cô bé bị lạc để nói với người Nhật thời bấy giờ rằng: giữa lúc mất phương hướng, con người phải làm thế nào để tìm lại bản thân và quay về cội nguồn.
Hai chữ “Sen” (千) trong “Sen to Chihiro” cộng lại vừa đúng thành “2000”. Vì thế, cái tên Sen và Chihiro cũng ngầm ám chỉ rằng bộ phim sẽ bàn về hành trình “đi tìm” của Nhật Bản ở thời khắc giao thời bước sang thế kỷ mới.
Trên mạng có rất nhiều bài phân tích cho rằng Spirited Away là một bộ phim hoạt hình mang nhiều chủ đề khác nhau. Nhưng thực ra không hẳn vậy. Toàn bộ bộ phim, từ đầu đến cuối, đều dùng câu chuyện một cô bé bị lạc để ẩn dụ cho “sự lạc lối của cả quốc gia Nhật Bản”. Điều mà phim thực sự muốn bàn tới là: nước Nhật đương đại nên tìm đường ra sao, và thế hệ bị lạc mất phương hướng ấy phải tự cứu rỗi mình như thế nào.
Đó chính là “Designing Principle” - nguyên tắc thiết kế cốt lõi của toàn bộ câu chuyện.
Mọi thiết lập trong phim đều được xây dựng để phục vụ và xoay quanh nguyên tắc trung tâm này.
Vậy Spirited Away đã triển khai “nguyên tắc thiết kế” ấy như thế nào?
Sự lạc lối của nước Nhật
Vì sao gia đình Chihiro lại bước vào mê lộ?
Chiếc Audi của gia đình Chihiro sau khi rời quốc lộ 20 để chuyển sang quốc lộ 21 thì cha mẹ cô bé quyết định đi đường tắt để tiết kiệm thời gian. Nhưng chính lựa chọn ấy lại dẫn cả nhà vào thế giới lạc lối.
Chi tiết này thực chất là một phép ẩn dụ cho việc nước Nhật đang bước từ thế kỷ 20 sang thế kỷ 21. Thế hệ đi trước vì muốn “đi đường tắt”, không đi theo quỹ đạo đúng đắn, nên đã kéo cả đất nước rơi vào trạng thái mê muội mong manh như bong bóng kinh tế.
Ngay cả biển số xe “1901” cũng mang hàm ý tượng trưng - bởi năm 1901 chính là năm mở đầu của thế kỷ 20.
Khi cha mẹ quyết định đi đường tắt, Chihiro đã có linh cảm chẳng lành. Cô bé liên tục phản kháng, liên tục kêu lên: “Con không đi đâu!”. Nhưng sự áp đặt của cha mẹ khiến Chihiro vẫn buộc phải đi theo.
Điều này phản chiếu thực trạng trong xã hội Nhật Bản: thế hệ trẻ phụ thuộc vào người lớn, con đường đời bị “sắp đặt sẵn”, bị dẫn đi mãi trên một con đường mà bản thân không thể tự lựa chọn - một cảm giác vừa bất lực vừa bi ai.
Sau khi bước vào thế giới lạc lối, cha mẹ Chihiro nhìn thấy một quán ăn không người trông coi rồi mặc nhiên ngồi xuống ăn những món vốn được chuẩn bị để dâng cho thần linh.
Mẹ Chihiro nói:
“Đợi có người tới rồi trả tiền sau cũng được mà.”
Cha cô thì nói:
“Có bố ở đây rồi, sợ gì chứ. Thẻ tín dụng hay tiền mặt đều trả được.”
Cái tư tưởng “cứ hưởng thụ trước rồi tính sau” - tức quan niệm tín dụng tiêu dùng - chính là thứ được bài viết xem như căn nguyên khiến kinh tế bong bóng Nhật Bản lao hẳn vào mê lộ.
Chihiro liên tục nói “Con không muốn”, nhưng vẫn không thể ngăn được cha mẹ mình ngấu nghiến đồ ăn. Đến khi quay đầu lại, cha mẹ cô đã biến thành những con heo, bất lực để cho những “ông chủ nhà hàng” vô hình mặc sức đánh đập.
Haku tượng trưng cho điều gì?
Rất nhiều bài bình luận xem Spirited Away là một bộ phim tình cảm, và cho rằng Haku chính là “bạn trai” của Chihiro.
Nhưng cách lý giải ấy thật ra khá gượng ép.
Đừng quên rằng trong phim, Ogino Chihiro chỉ mới là một cô bé mười tuổi. Từ đầu đến cuối, Haku hiện lên giống một người bảo hộ của Chihiro hơn là một đối tượng tình cảm. Chẳng lẽ Hayao Miyazaki lại nông cạn đến mức chỉ kể một câu chuyện “tình yêu tuổi mới lớn”?
Đương nhiên là không.
Vậy tại sao lại gọi là “Bạch Long” (Haku)?
Trong văn hóa Nhật Bản, màu trắng là màu sắc của thần linh - ngay cả quốc kỳ Nhật cũng mang một khoảng trắng rất lớn. Còn “rồng” lại là biểu tượng của hoàng thất chính thống, đồng thời cũng tượng trưng cho thủy thần.
Mối quan hệ giữa Haku và Chihiro có thể được nhìn ra từ vài đoạn đối thoại trong phim.
Ngay từ đầu phim, Haku luôn gọi Chihiro là “bé ngoan”, hơn nữa không chỉ một lần. Điều đó cho thấy trong mắt Haku, Chihiro đơn thuần chỉ là một đứa trẻ.
Có đoạn Chihiro hỏi:
“Sao anh biết tên em?”
Haku trả lời:
“Từ lúc em còn rất nhỏ, anh đã biết em rồi.”
Vì sao Haku lại nói như vậy?
Ở cuối phim, Chihiro giúp Haku nhớ lại tên thật của mình là “Nigihayami Kohakunushi” .
Cái tên “Nigihayami” được lấy cảm hứng từ vị thần “Nigihayahi” được ghi chép trong Nihon Shoki và Sendai Kuji Hongi. Vì vậy khi nghe tên thật của Haku, Chihiro mới nói:
“Tên đẹp quá… nghe giống tên của thần vậy.”
Vậy “Nigihayahi” là vị thần như thế nào?
Theo truyền thuyết, Nigihayahi là vị thần đã giáng xuống nhân gian trước cả thời kỳ “Thiên tôn giáng lâm”, từng cai trị vùng Yamato. Sau này, khi Thiên hoàng Jimmu tiến hành cuộc chinh phạt phương Đông, quyền lực của ông bị tước đoạt và ông phải quy phục. Kể từ đó, ông trở thành bề tôi dưới quyền Thiên hoàng.
Thế nhưng trong mắt nhiều người Nhật, Nigihayahi vẫn được xem là vị thần tổ tiên, là cội nguồn của tinh thần dân tộc Nhật Bản.
Nói cách khác, trong bộ phim, Haku tượng trưng cho “nguồn gốc nguyên sơ và chính thống của Yamato” trước khi bị quyền lực Thiên hoàng chiếm đoạt và biến đổi. Anh đại diện cho quá khứ của Nhật Bản.
Vì thế, việc Haku gọi Chihiro là “đứa trẻ”, hay nói rằng “từ khi em còn nhỏ anh đã biết em rồi”, cũng không còn khó hiểu nữa.
“Trong một thời đại không còn biên giới (borderless), những kẻ không có chốn dung thân sẽ là những người bị khinh rẻ nhất. Chốn dung thân ấy chính là quá khứ, là lịch sử. Theo tôi, những con người không có lịch sử và những dân tộc quên đi quá khứ của mình rồi sẽ biến mất như loài phù du, hoặc giống như một con gà chỉ biết cúi đầu đẻ trứng cho đến ngày bị đem đi làm thịt.”
- Hayao Miyazaki, Chihiro nơi dị giới - Chủ đề của bộ phim, ngày 6/11/1999.
Haku là hiện thân của nước và dòng sông - biểu tượng của sự khởi nguyên sinh mệnh.
Trong phim, Chihiro từng rơi xuống dòng sông của Haku. Hình ảnh ấy thực chất giống như một phép ẩn dụ cho bào thai nằm trong nước ối của người mẹ. Mà “rồng” lại là biểu tượng mang tính dương, vì thế Haku cũng tượng trưng cho nguồn cội và xuất phát điểm của Chihiro - hay rộng hơn là của chính nước Nhật.
Nhưng đáng tiếc, dòng sông đại diện cho “bản nguyên Yamato” và niềm tin tinh thần ấy cuối cùng lại bị lấp đi vì sự phát triển của thời đại.
Để học được phép thuật, Haku bị Yubaba lợi dụng, làm rất nhiều chuyện xấu, rồi dần quên mất tên thật của mình.
Đúng như ông lão Kamaji đã nói:
“Từ khi trở thành học trò của Yubaba, sắc mặt của Haku ngày càng tệ, ánh mắt cũng ngày càng dữ dằn hơn.”
Trong lúc đi đánh cắp con dấu ma nữ của Zeniba, Haku bị lời nguyền khiến toàn thân đầy thương tích. Vô số mảnh giấy trắng liên tục truy đuổi và tấn công cậu. Đến lúc cận kề cái chết, viên thuốc sông thần mà Chihiro đưa mới giúp Haku nôn trả con dấu ra và giữ được mạng sống.
Nếu Haku tượng trưng cho quá khứ của Nhật Bản, thì con dấu mà cậu đánh cắp - thứ dùng để xác lập khế ước của Zeniba - có thể được hiểu như biểu tượng của “chủ quyền”.
Còn những tờ giấy trắng truy sát Haku, tự nhiên cũng có thể liên tưởng tới từng bản “hiệp ước bất bình đẳng”.
Haku - tức “nước Nhật trong quá khứ” - vì đánh mất bản ngã nên bị lợi dụng đi cướp lấy rồi nuốt xuống thứ vốn không thuộc về mình: “chủ quyền”. Kết quả là bị nguyền rủa và bị những “hiệp ước bất bình đẳng” truy đuổi đến mức gần như mất mạng. Cuối cùng, chỉ nhờ sự giúp đỡ của Chihiro, nhờ nhả ra lại “con dấu chủ quyền” thông qua viên thuốc của sông thần, cậu mới có thể sống sót.
Vậy Yubaba tượng trưng cho điều gì?
“Aburaya” là một nhà tắm công cộng mang đậm phong cách cổ điển Nhật Bản. Tất cả nhân viên đều mặc trang phục truyền thống Nhật.
Thế nhưng ngay trên tầng cao nhất - nơi được gọi là “Thiên” - lại là một căn phòng hoàn toàn mang phong cách phương Tây.
Không chỉ vậy, người nắm quyền lực cao nhất trong cả hệ thống ấy là Yubaba - một mụ phù thủy từ ngoại hình đến ăn mặc đều mang dáng dấp người phương Tây.
Chẳng phải đây chính là phép ẩn dụ cho mối quan hệ giữa Nhật Bản và Mỹ hay sao?
Trong hệ thống vận hành của Aburaya, tất cả mọi người đều lao động cật lực, nhưng kẻ hưởng lợi lớn nhất lại là “mụ phù thủy Tây phương” ngồi trên cao.
Mọi người đều phải dùng tên thật để ký khế ước với Yubaba. Và một khi ký kết, họ dần quên mất tên mình, quên mất nơi mình xuất thân - chẳng khác nào bán linh hồn cho bà ta.
Trong thế giới do Yubaba cai quản, ai không lao động sẽ biến thành động vật. Mọi người đều buộc phải tạo ra giá trị cho bà ta.
Ngay cả Haku - đại diện cho “nước Nhật” - cũng vì muốn học phép thuật từ Yubaba mà làm đủ chuyện xấu, ngày càng trở nên hung bạo và tàn nhẫn.
Ngoài ra, mụ phù thủy ngoại quốc ấy còn thường xuyên hóa thành một con chim ưng lông trắng để tuần tra thế giới của mình.
Mà chim ưng đầu trắng lại chính là quốc điểu của nước Mỹ.
Vậy Vô Diện tượng trưng cho điều gì?
No-Face - hay Kaonashi (カオナシ) trong tiếng Nhật - mang ý nghĩa “kẻ không có gương mặt”.
Nhân vật này tượng trưng cho trạng thái lạc lối của người Nhật vào thời điểm bước sang những năm 2000: mơ hồ về bản thân, cô độc, lạnh lẽo, dễ bị ảnh hưởng và dễ bị đồng hóa.
Thông qua những đoạn đối thoại ngắn giữa Chihiro và Vô Diện, có thể thấy rất rõ dụng ý mà Hayao Miyazaki muốn gửi gắm.
Những câu hỏi Chihiro đặt ra thực chất cũng là một dạng chất vấn mang tính triết học dành cho con người Nhật Bản hiện đại:
“Ngươi là ai?”
“Ngươi từ đâu tới?”
“Ngươi sẽ đi về đâu?”
Theo cách lý giải này, người Nhật đương đại không còn trả lời được ba câu hỏi ấy nữa.
Vô Diện chỉ biết vô thức nuốt chửng mọi ham muốn và dục vọng xung quanh. Càng nuốt, hắn càng phình to hơn, nhưng đồng thời cũng gây ra phá hoại cho mọi thứ quanh mình, còn ngoại hình thì ngày một méo mó, dị dạng và xấu xí hơn.
Đó chính là hình ảnh phản chiếu của một nước Nhật phát triển một cách mù quáng: quên mất nơi mình bắt đầu, quên mất cội nguồn, cũng chẳng biết bản thân sẽ đi về đâu.
Vô Diện - kẻ luôn im lặng - cứ cố chấp muốn đưa cho Chihiro nào là thẻ thuốc, nào là vàng bạc, tất cả những gì mà hắn nghĩ cô bé sẽ thích.
Nhưng Chihiro lại nói:
“Thứ mà em thật sự cần, anh tuyệt đối không thể đưa ra được.”
Câu nói ấy giống như một cuộc đối thoại sâu kín giữa thế hệ trẻ Nhật Bản với thế hệ đi trước.
Những thứ mà thế hệ đã lạc lối tạo ra chưa chắc là điều thế hệ sau thực sự cần. Thứ “của cải” mà họ để lại có thể hoàn toàn vô nghĩa đối với lớp trẻ.
Cuối cùng, giống như Haku, Vô Diện cũng đi đến con đường tự cứu rỗi bằng cách “nôn trả” lại tất cả những gì mình đã nuốt vào vô độ.
Vì sao nhiệm vụ ban đầu của Chihiro là cứu cha mẹ đã biến thành heo, nhưng dường như suốt cả bộ phim cô bé lại quên mất điều đó?
Có lẽ ta cũng có thể hiểu theo một cách khác.
Viên thuốc sông thần mà Chihiro nhận được, cô bé đã dùng để cứu hai “người xa lạ”: Haku và Vô Diện.
Nhưng biết đâu, hai nhân vật ấy thực chất chính là hình chiếu tượng trưng của cha và mẹ cô?
Một người trắng - Haku.
Một người đen - Vô Diện.
Một âm, một dương.
Dù ai đại diện cho cha, ai đại diện cho mẹ thì:
Haku luôn bảo vệ Chihiro vô điều kiện
Vô Diện lại luôn muốn cho cô bé tất cả những gì mình có
Chẳng phải điều đó rất giống tình cảm của cha mẹ hay sao?
Nếu cách ẩn dụ này là đúng, thì đoạn cuối phim sẽ trở nên rất dễ hiểu.
Sau khi Chihiro lần lượt cứu Haku và Vô Diện, Yubaba yêu cầu cô bé chọn cha mẹ mình giữa một đàn heo.
Và Chihiro gần như không hề do dự:
“Ba mẹ cháu không có ở đây.”
Sở dĩ cô bé chắc chắn như vậy là vì cô đã hiểu rằng cha mẹ mình từ lâu đã “mang hình hài khác”.
Ở cuối phim, cả Haku lẫn Vô Diện đều không ra tiễn Chihiro rời khỏi thế giới thần ẩn. Chỉ có Haku dặn cô bé một câu:
“Đừng quay đầu lại.”
Khi Chihiro bước đến lối ra, cô bỗng phát hiện cha mẹ mình đã đứng chờ sẵn ở đó từ lâu.
Nếu nhìn theo hướng này, thì việc Haku và Vô Diện chính là “hóa thân mang tính biểu tượng” của cha mẹ Chihiro sau khi bước vào thế giới thần ẩn quả thực cũng là một cách lý giải rất hợp lý.
Vậy Zeniba tượng trưng cho điều gì?
“Những chuyện đã xảy ra thì không thể nào quên được. Chỉ là nhất thời chưa nhớ ra thôi.”
Đó là câu Zeniba nói với Chihiro.
Zeniba sống ở ga thứ sáu của chuyến tàu chạy trên mặt nước. Mà trong bộ phim này, hầu như mọi con số đều mang ý nghĩa biểu tượng.
Nếu hiểu mỗi “ga” tượng trưng cho một thập kỷ, thì để gặp được Zeniba, Chihiro phải quay ngược lại khoảng 60 năm về trước.
Bộ phim công chiếu năm 2001. Lùi lại 60 năm tức là về thập niên 1940.
Còn Nhật Bản trong những năm 1940 đã làm gì với thế giới… thì có lẽ không cần phải nói thêm nữa.
Chihiro mang theo No-Face - đại diện cho “nước Nhật hiện đại đang lạc lối” - thay mặt cho Haku, tức “nước Nhật trong quá khứ”, đến xin lỗi Zeniba, người sống nơi “đáy đầm lầy”.
Đến đây, thân phận tượng trưng của Zeniba gần như đã quá rõ ràng.
Yubaba sống trên “thiên giới” của nhà tắm Aburaya, còn Zeniba lại sống tận nơi “đáy đầm lầy” xa xôi.
Một kẻ ở trời cao.
Một người ở đáy đất.
Đó lại tiếp tục là một cặp đối lập âm – dương.
Chính Yubaba cũng từng nói rằng bà và Zeniba là chị em sinh đôi nhưng hoàn toàn không hợp nhau.
Nếu Yubaba là ẩn dụ cho “phương Tây”, cho “Âu – Mỹ”, thì Zeniba gần như chắc chắn tượng trưng cho “châu Á”.
Ngôi nhà của Zeniba mang phong cách Á Đông rất rõ rệt, đối lập hoàn toàn với sự Tây hóa của Aburaya. Hai nơi gần như thuộc về hai thế giới khác nhau.
Điều thú vị hơn nữa nằm ở chính cái tên “Ogino Chihiro”.
Chữ “Địch” (荻) trong “Ogino” vốn chỉ một loại lau sậy mọc nơi bờ nước, đầm lầy.
Còn “Chihiro” (千尋) trong tiếng Nhật lẫn tiếng Hán đều mang nghĩa “rất sâu” hoặc “rất dài”. Người xưa dùng “tầm” (尋) để đo chiều dài, tám thước là một tầm; “thiên tầm” tức là sâu hoặc dài đến mức khổng lồ.
Vì vậy, cái tên “Ogino Chihiro” có thể được hiểu như:
“Loài thực vật mọc lên từ đáy nước sâu.”
Mà điều đó lại vừa khéo đối ứng với nơi Zeniba sinh sống - “đáy đầm lầy”.
Nói cách khác, “đáy đầm lầy” của Zeniba chính là cội nguồn sinh mệnh của Chihiro. Cũng giống như cách “châu Á” mới là cội nguồn thật sự của Nhật Bản.
Vậy còn Bō - “đứa trẻ khổng lồ” thì sao?
Boh là “đứa trẻ khổng lồ” được Yubaba nuôi dưỡng.
Cậu mặc một chiếc yếm đỏ có chữ “坊” trước ngực. Tuy thân hình to lớn nhưng lại mang dáng vẻ của một đứa trẻ sơ sinh: ích kỷ, được nuông chiều quá mức và cực kỳ tùy hứng.
Vì sợ “vi khuẩn”, Bō suốt ngày chỉ trốn trong căn phòng chất đầy đồ chơi và gối đệm. Giống như rất nhiều đứa trẻ khác, cậu thích dùng tiếng khóc để uy hiếp người khác.
Theo cách diễn giải này, Bō chính là hình ảnh của lớp thanh niên Nhật Bản đương đại:
Lớn lên trong sự bao bọc và che chở của văn hóa Âu - Mỹ, được cha mẹ nuông chiều như hoa trong nhà kính, chỉ biết hưởng thụ và vui chơi.
Điều châm biếm nằm ở chỗ: một đứa trẻ chưa từng bước chân ra khỏi nhà, sợ vi khuẩn và không biết lý lẽ ấy, sau khi bị Zeniba - tức “châu Á” - biến thành một con chuột nhỏ phải sống cùng vi khuẩn, rồi theo Chihiro bước ra ngoài du hành…
…đến khi quay trở lại bên Zeniba, cậu đã trưởng thành thành một đứa trẻ biết tự đi bằng đôi chân mình, không còn khóc lóc hay làm nũng, mà bắt đầu hiểu chuyện và biết cách đối nhân xử thế.
Kết
Trong Spirited Away, thực ra vẫn còn rất nhiều chi tiết khác được thiết kế để tương ứng với “nguyên tắc cốt lõi” (Designing Principle) của bộ phim - tức chủ đề “nước Nhật lạc lối”.
Ví dụ như cảnh Chihiro giúp vị “thần ô uế” tẩy sạch rác bẩn trên người. Thực chất, đó là lời ám chỉ việc Nhật Bản vì mải mê phát triển mà đánh mất sự quan tâm đến môi trường.
Hay ngay trong nhan đề tiếng Nhật có chữ “Kamikakushi” - “thần ẩn” - tức những vị thần đã bị giấu đi, bị lãng quên. Cùng với đó là cảnh mở đầu khi gia đình Chihiro đi ngang qua những miếu đá, thần xã bị bỏ hoang không còn ai thờ phụng. Tất cả đều đang nói về việc người Nhật dần đánh mất tín ngưỡng cội nguồn của mình.
Chỉ khi tìm được một “nguyên tắc thiết kế” vừa phù hợp vừa đủ thú vị cho câu chuyện, người ta mới có thể tạo nên một tác phẩm vĩ đại.
Tầm quan trọng của “Designing Principle” trong sáng tác gần như là điều không cần phải bàn cãi.
Hayao Miyazaki thông qua câu chuyện một cô bé lạc vào thế giới khác rồi dần đánh mất chính mình, đã thử đưa ra lời giải đáp của ông cho trạng thái “quốc gia lạc lối” của Nhật Bản ở tầng sâu tinh thần:
Hãy mang theo bản thân đang lạc lối của hiện tại để quay ngược về cội nguồn.
Hãy đối diện với sai lầm trong quá khứ bằng sự xin lỗi và tự phản tỉnh.
Chỉ khi tìm lại được chính mình, hiểu rõ mình là ai, con người mới biết phải đi về đâu.
Điều đáng cảm thán là: trong khi phần đông vẫn còn mải bàn xem làm thế nào để tạo ra một bộ phim hoạt hình nổi tiếng, kiếm được nhiều tiền hay đạt thật nhiều lượt yêu thích, thì Hayao Miyazaki từ lâu đã dùng chính tác phẩm của mình để thực hiện thứ mà ông xem là trách nhiệm của một công dân đối với đất nước.
Thế nhưng khi nói về bộ phim này, ông chỉ nhẹ nhàng bảo:
“Khoảnh khắc Chihiro bước lên chuyến tàu ấy… là lúc tôi cảm thấy hạnh phúc nhất.”
Bài gốc: https://zhuanlan.zhihu.com/p/42296371
COMMENTS